Wat doen we wanneer een bewoner van een rusthuis met cognitieve beperkingen een ongeremde seksualiteit vertoont die verbaal opdringerig maar niet gewelddadig is, en waardoor sommige personeelsleden zich ongemakkelijk voelen? Wat is een evenredige reactie? Waar liggen de grenzen? Hoe kunnen we zowel de banalisering van het gedrag als een buitensporige farmacologische onderdrukking van elke uiting van verlangen voorkomen? Aan de hand van een praktijkvoorbeeld opent dr. Toon Goossens het debat.
Ik bezoek een patiënt in het rusthuis. Eigenlijk een gewezen patiënt, want hij is sinds kort in andere doktershanden. De reden is dat ikzelf al geruime tijd de pensioenleeftijd bereikt heb. Eigenlijk ben ik ongeveer zo oud als mijn ex-patiënt. Het grote verschil tussen ons beiden is dat ík vrij rondloop en dat hij, wegens verlies van mobiliteit, vastzit in een WZC.
De hoofdverpleegkundige komt bij mij haar beklag maken. De man die ik bezoek maakt seksueel getinte avances naar de vrouwelijke verzorgsters toe. Hij vraagt of ze even op zijn schoot willen zitten, of hij hen eens niet in zijn armen mag nemen en of hij geen kusje kan geven of krijgen. Het antwoord is telkens neen en daar stopt het dan ook. Tot handtastelijkheden zoals licht geweldgebruik of intieme aanrakingen komt het niet. Geen vrouw overboord dus. Wel vrouw ongemakkelijk.
En dat is te begrijpen. Adriaan Morriën, seksuoloog, schreef ooit: mannen vormen altijd een stille bedreiging voor vrouwen. Vrouwen zijn er zich misschien niet echt van bewust, maar intuïtief weten ze het maar al te goed. In hun omgang met mannen zijn ze innerlijk automatisch een beetje op hun hoede. Maar hier, bij deze patiënt, werd de bedreiging niet langer als stil, maar als luidruchtig ervaren.
Weliswaar niet door iedereen. Er waren verzorgsters, zegt mijn gesprekspartner, die daar met een kwinkslag komaf mee maakten. Zo van: “kusjes geven we hier niet”. Maar nogal wat andere verzorgsters wisten er geen blijf mee, vooral als ze uit een milieu kwamen waarin seksueel getint gedrag op het publieke forum een groot taboe is. En zo verneem ik hoe ook hier, binnen de onschuldige muren van een rusthuis, culturele verschillen meespelen. Ongetwijfeld vaak verrijkend, soms misschien verarmend en af en toe, zoals in dit geval, enigszins bemoeilijkend.
Terug naar de patiënt. Bij zijn laatste geriatrisch onderzoek in het ziekenhuis was geen evolutief degeneratief proces zoals alzheimer aan het licht gekomen, maar wel “een zeker cognitief deficit”. Dat is ongetwijfeld de verklaring. Zijn controle op erotische beroering is verzwakt.
Want erotische beroering verdwijnt niet met de leeftijd. En dus is erotische beroering zeer zeker aanwezig in het rusthuis. Wat misschien wel van vitaal belang is.
Tijd om er Sigmund Freud bij te halen. De grote krachten in het leven, zei hij, waren Eros en Thanatos. Eros is inderdaad erotische beroering en staat voor levenskracht. Thanatos is vooral het ontbreken van erotische beroering en staat voor doodskracht. Te simpel om waar te zijn?
Ik voer 2 onderzoeken ten tonele.
Het eerste is een experimentje bij vrouwen, zo’n 10 jaar oud. Een groep vrouwen moest/mocht sexy lingerie dragen, terwijl een controlegroep het met gewoon vrouwelijk ondergoed moest doen. Na afloop haalden de vrouwen van de sexy lingerie bij psychologische tests een hogere score van psychisch welbevinden.
Het tweede is een groot experiment bij mannen. Gepubliceerd in het New England Journal of Medicine nog wel. En dat wil wat zeggen, want met een onderzoek van dertien in een dozijn kom je daar niet binnen. Van 500 mannen moest/mocht de helft maandenlang iedere dag 10 minuten kijken naar bladen of prentjes met mooie, liefst heel sexy vrouwen, terwijl de andere helft dat net niet mocht. Na afloop bleken de mannen van de min of meer “blote” plaatjes significant hoger te scoren op puur fysiek vlak. Ik citeer een van de auteurs, Karen Weatherby: “Tien minuten naar de rondingen van een welgevormde vrouw kijken, staat min of meer gelijk met een aërobicsessie van dertig minuten.”
Er gauw aan toevoegen: of je nu binair of non-binair of wat dan ook bent verandert niets aan de essentie: erotische beroering geeft levenskracht, zowel psychisch als fysisch. Modern onderzoek geeft Freud geen ongelijk.
Hoe zit dat nu in onze rusthuizen?
Wat Thanatos betreft kunnen we kort zijn: dik in orde. De bewoners zitten er haast per definitie in een rechte lijn naar de dood. Men vraagt er ook naar hun akkoord voor “DNR”, wat staat voor “Do Not Resuscitate”. Het ontslaat het verzorgend personeel van de opdracht om, als ze een overleden bewoner aantreffen, een poging tot reanimatie te ondernemen. In zekere zin is dan immers het doel bereikt.
Wat Eros betreft, liggen de zaken moeilijker. Vroeger was er de nuloptie. In de tijd dat nonnen er de plak zwaaiden was seks, in welke vorm ook, taboe. Nu is men daar uiteraard soepeler in. De seksen kunnen elkaar vrij ontmoeten en, als er vonken overslaan, is een zekere mate van intimiteit mogelijk. Maar met koppelvorming alleen komen we er niet. Gewoon wiskundig al, omdat er in dat milieu een ruim overschot is van vrouwen op mannen.
Erotiek wordt dus wel getolereerd. Maar kan en/of moet het ook gestimuleerd worden?
Voor de vrouwen zit het waarschijnlijk al goed. De essentie van vrouwelijke erotiek is: aantrekkelijkheid. En een grote exponent van vrouwelijke aantrekkelijkheid zijn: de haren. Overal waar vrouwelijke aantrekkelijkheid geschuwd wordt moeten vrouwen immers hun haar bedekken. Welnu, wat doet men in onze rusthuizen? Vrouwen haartooi aanbieden. En verder zorg besteden aan de kleding. Het geeft allemaal dat licht erotische gevoel, zoals in het experimentje met de sexy lingerie. Misschien is het een, uiteraard bescheiden, causaal elementje in de langere levensduur van vrouwen...
Wat kan men voor de mannen doen? Er zijn zeker al pogingen ondernomen. Men heeft bijvoorbeeld striptease georganiseerd. Mooi toch? Maar het is een zeldzaamheid gebleven. Zo zeldzaam dat het als curiosum in het nieuws op televisie opgevoerd werd. En verder? Ik weet het niet meteen. Uitgerekend vandaag lees ik, in onze lekenpers, deze woorden van therapeute Jaela Cole: “De seksuele drive neemt op een bepaald moment af, waardoor de nood aan aanraking veel groter wordt”. Dat geldt natuurlijk voor mannen én vrouwen. In een rusthuis zijn aanrakingen een dagelijks gebeuren, gewoon door de lichamelijke verzorging. In hoever zouden ze een erotisch kantje kunnen/mogen krijgen? Delicate vraag, waarop ík alvast het antwoord schuldig blijf.
Algemene vraag dan maar: kan er niet een soort brainstorming gehouden worden? In deze tijden van Internet moet dat toch vrij vlot te organiseren zijn. Ongetwijfeld zullen er suggesties komen die het overwegen waard zijn. Met deze is de discussie geopend...
Bij mijn ex-patiënt hebben we alvast gefaald. Ik bezoek hem opnieuw enkele weken later. Het is halfweg de voormiddag, maar hij ligt in bed, de ogen dicht, zijn benen gespreid, één been half opgetrokken. Als ik nader, opent hij zijn ogen en zegt hij mijn naam. Hij slaapt niet echt. Ik poog een conversatie op gang te brengen, maar het lukt niet. Ik moet telkens herhalen wat ik gezegd heb, alsof hij niet goed hoort. En als hij zelf iets zegt, is het binnensmonds, zonder enige poging tot articulatie, zodat ík alle moeite heb om hém te verstaan.
Ik kom de hoofdverpleegster tegen en vraag of hij onder medicatie staat. Ja, zegt ze, we konden niet anders. Het is duidelijk. Mijn gewezen patiënt heeft het land van Eros verlaten. De daling naar Thanatos is ingezet.
