In Vlaanderen worden elke week gemiddeld dertig meldingen van ouderenmis(be)handeling geregistreerd. Opvallend: psychische mishandeling is met bijna een derde de meest voorkomende vorm van geweld tegen ouderen. Dat blijkt uit nieuwe cijfers van het Vlaams Ondersteuningscentrum Ouderenmis(be)handeling (VLOCO), de CAW's, hulplijn 1712, Tele-Onthaal en de ziekenfondsen.
Vorig jaar waren er in Vlaanderen in totaal 1.562 meldingen van ouderenmis(be)handeling. Psychische mishandeling blijkt met 29 procent de meest voorkomende vorm, voor financieel misbruik (19 procent), fysieke mishandeling (18 procent) en verwaarlozing (18 procent).
Het gaat vaak om geweld binnen de directe omgeving van ouderen: door partners, kinderen, familieleden of zorgfiguur. Voorbeelden zijn dreigen, vernederen, sociale uitsluiting, financiële uitbuiting of ernstige verwaarlozing.
"Mensen denken automatisch aan fysieke agressie, terwijl psychische mishandeling veruit de meest voorkomende vorm blijft", zegt Lily De Clercq van VLOCO. "Wat vaak gezegd wordt, zijn dingen als 'Je bent een last voor ons', 'Als je zo vervelend blijft doen, dan kom ik niet meer' of 'Kan je nu echt niets meer goed doen?' Omdat psychische mishandeling geen zichtbare sporen nalaat, wordt het vaak onderschat."
Dat merken ze ook bij hulplijn 1712. "Omdat er geen zichtbare verwondingen zijn, wordt soms vergeten hoe diep die ervaringen kunnen ingrijpen in het leven van mensen", zegt Kasia Uzieblo van 1712. "Slachtoffers kampen niet zelden met gevoelens van angst, depressieve klachten, slaapproblemen of posttraumatische stress. De gevolgen kunnen nog jarenlang doorwerken, ook nadat het geweld is gestopt."
Volgens VLOCO blijft ouderenmis(be)handeling sterk onder de radar. "Veel ouderen twijfelen of wat ze meemaken 'erg genoeg' is om hulp te zoeken", zegt De Clercq. "Maar elke vorm van structurele onveiligheid in een zorgrelatie of familiale context is ernstig."
Bepaalde groepen zijn extra kwetsbaar. Zeven op de tien slachtoffers in de casussen die VLOCO binnenkrijgt, zijn vrouwen. Daarnaast heeft 40 procent van de betrokken ouderen een lichamelijke beperking of andere gezondheidsproblemen, 17 procent dementie en 13 procent een psychosociaal probleem. "We zien heel duidelijk dat afhankelijkheid een grote rol speelt", zegt De Clercq. "Wanneer iemand hulp nodig heeft voor dagelijkse zorg, ontstaat er een verhoogd risico op grensoverschrijdend gedrag."
Afhankelijkheid creëert vaak complexe situaties waarin zorgverleners of familieleden onder druk komen te staan, zegt Kasia Uzieblo van 1712. "Frustratie, overbelasting, stress of een gevoel van machteloosheid kunnen ertoe leiden dat mensen grenzen overschrijden of agressief reageren. Tegelijk zien we ook situaties waarin er bewust schade wordt toegebracht of controle wordt uitgeoefend. Het is belangrijk om dat onderscheid te maken, maar ook te beseffen dat de gevolgen voor slachtoffers in beide gevallen bijzonder ernstig kunnen zijn."
Voldoende ondersteuning voor mantelzorgers, en in het bijzonder oudere mantelzorgers, is cruciaal om escalatie te voorkomen, zegt Magda De Meyer, voorzitter van de Vlaamse Ouderenraad. "Ouderen nemen vandaag zelf massaal zorg op voor hun partner, familieleden of anderen in hun omgeving. Ongeveer de helft van alle 65-plussers in Vlaanderen verleent minstens maandelijks informele zorg."
Dat betekent dat een grote groep mantelzorgers zelf ouder is en vaak met eigen gezondheidsproblemen kampt. Bovendien komt binnen de groep van 65- tot 74-jarigen intensieve zorg vaak voor: ruim een vijfde besteedt minstens 20 uur per week aan ondersteuning. "Daarom is het essentieel dat we sterker inzetten op toegankelijke respijtzorg (tijdelijk overnemen van de zorgtaken van een mantelzorger door een professional of vrijwilliger, red.), psychosociale begeleiding en gerichte ondersteuning op maat van oudere mantelzorgers", aldus De Meyer.
VLOCO, de CAW's, hulplijn 1712, de Vlaamse Ouderenraad, Tele-Onthaal en de ziekenfondsen roepen op om ouderenmis(be)handeling sneller te herkennen en bespreekbaar te maken. Wie vragen of zorgen heeft, kan anoniem en gratis terecht bij hulplijn 1712 via telefoon, chat of e-mail.
De nieuwe cijfers werden gepubliceerd naar aanleiding van de Internationale Dag tegen Ouderenmis(be)handeling op 15 juni.
