Extreme obesitas en ernstige obesitas met complicaties als gevolg van het overgewicht worden na mislukken van de niet-farmacologische maatregelen bij voorkeur behandeld met bariatrische chirurgie (maagbypass of sleeve-gastrectomie). Bariatrische chirurgie doet het gewicht snel en op lange termijn dalen en verbetert ook de comorbiditeiten zoals type 2-diabetes, maar veroorzaakt toch niet zelden bijwerkingen. De gastro-intestinale bijwerkingen en de tekorten aan voedingsstoffen zijn goed bekend. De laatste jaren zijn in de literatuur nog andere bijwerkingen gerapporteerd, die minder goed bekend zijn, meer bepaald stoornissen in het gebruik van middelen. Het best gedocumenteerd is te veel alcohol drinken, maar er zijn ook gevallen van verslaving door gebruik van cannabis, cocaïne en opioïden beschreven. Een mogelijke verklaring daarvoor is een verschuiving van het beloningsmechanisme bij eten (dat bij geopereerde patiënten minder of niet meer plaatsvindt) naar alternatieven zoals alcohol (1).
GLP-1-receptoragonisten (met name semaglutide) en GLP-1-en-GIP-receptoragonisten (GIP = glucoseafhankelijke insulinotrope polypeptide, meer bepaald tirzepatide) zijn ontwikkeld om de glykemiecontrole te verbeteren bij patiënten met type 2-diabetes. Van meet af aan is vastgesteld dat die geneesmiddelen een vermagering bewerkstelligen, wat bijzonder interessant is bij een aandoening waarbij overgewicht kwalijke gevolgen heeft via een toename van de insulineresistentie. Gezien die observaties is de farmaceutische industrie die geneesmiddelen ook gaan inzetten bij de behandeling van een gevaarlijke obesitas. De risico-batenverhouding blijkt bijzonder goed te zijn, beter dan die van vroegere geneesmiddelen, die eigenlijk weinig soelaas hebben gebracht (2). Patiënten die goed reageren op semaglutide of tirzepatide, kunnen zo spectaculair vermageren dat ze zouden kunnen worden gezien als een alternatief voor bariatrische chirurgie.
De vraag rijst nu of ook GLP-1-receptoragonisten het risico op stoornissen in het gebruik van middelen verhogen. Volgens de literatuur verminderen ze de trek (craving) naar en het gebruik van middelen, hoofdzakelijk alcohol, maar ook tabak, cannabis en cocaïne (1, 3). Die resultaten zijn vooral behaald in retrospectieve observatieonderzoeken. Die zijn weliswaar goed uitgevoerd en hebben concordante resultaten opgeleverd, maar kunnen toch vertekend zijn. De gunstige resultaten die bij de mens worden behaald, bevestigen evenwel de vele observaties bij proefdieren. Momenteel lopen meerdere dubbelblinde placebogecontroleerde studies om na te gaan of semaglutide het alcoholverbruik bij mensen die risico lopen significant verlaagt. Er zitten GLP-1-receptoren op verschillende plaatsen in de hersenen waarvan we weten dat ze meespelen bij het beloningsmechanisme (zoals de nucleus accumbens). Stimulatie van die receptoren vermindert de dopaminerge activiteit en verhoogt de GABA-erge activiteit.
Bariatrische chirurgie (vooral maagbypass) verhoogt dus het risico op alcoholverslaving en mogelijk ook op verslaving aan illegale middelen. Er zijn daarentegen heel wat studies die erop wijzen dat GLP-1-agonisten een tegengesteld effect hebben. Het is nu wachten op de resultaten van de lopende gecontroleerde studies voor kan worden gesteld dat dat mogelijk een nieuwe indicatie is voor die innovatieve farmacotherapeutische categorie. Bij een zwaarlijvige patiënt met een verslavingsgedrag is een behandeling met een GLP-1-receptoragonist waarschijnlijk te verkiezen boven bariatrische chirurgie.
