"Is er een dokter aan boord?" Deze vraag klinkt regelmatig in vliegtuigen en treinen, vooral tijdens de vakantieperiode. Voor de Belgische arts is reageren hierop niet alleen een morele plicht, het strafrecht en de beroepscode verplichten hen om hulp te bieden aan iemand in gevaar, voor zover zijn competenties dat toelaten en zonder zijn eigen veiligheid in gevaar te brengen. Toch geven veel artsen op sociale media toe dat ze aarzelen voordat ze in actie komen.

Medische noodsituaties tijdens een vlucht zijn allesbehalve uitzonderlijk. Een internationale studie die dit jaar in JAMA Network Open is gepubliceerd en betrekking heeft op bijna 78.000 incidenten die door 84 luchtvaartmaatschappijen zijn geregistreerd, schat dat er gemiddeld om de 212 vluchten een noodsituatie plaatsvindt. Voor de meeste daarvan is het echter niet nodig het vliegtuig om te leiden.

Een toonaangevende studie, gepubliceerd in het New England Journal of Medicine, constateerde al één noodgeval per 604 vluchten. Onwel worden was goed voor 37,4% van de gevallen, gevolgd door ademhalingsproblemen (12,1%) en misselijkheid of braken (9,5%). In bijna de helft van de gevallen (48,1%) kwam een arts onder de passagiers in actie.

Er worden daarentegen geen vergelijkbare statistieken gepubliceerd door de NMBS of andere Europese spoorwegmaatschappijen over medische incidenten aan boord van treinen.

De Belgische wetgeving is duidelijk
In België stelt artikel 422bis van het Strafwetboek het nalaten van hulpverlening strafbaar wanneer een persoon aan ernstig gevaar is blootgesteld en hulp kan worden geboden zonder ernstig gevaar voor de hulpverlener of voor anderen. In een interview met De Specialist en Medi-Sfeer wijst de Franstalige vicevoorzitter van de Nationale Orde van Artsen, prof. Christian Melot, erop dat deze verplichting, in combinatie met artikel 39 van de Medische Gedragscode — waarin staat dat "de arts de nodige zorg verleent aan een persoon in gevaar" — betekent dat "de arts zich niet kan onttrekken aan zijn hulpverplichting als zijn ingrijpen bepalend kan zijn voor de levens- of functionele prognose van een patiënt, en er geen andere zorgverlener onmiddellijk beschikbaar is".

Prof. Melot wijst er echter op dat ook rekening moet worden gehouden met artikel 6 van de Code, waarin staat dat de arts zich bewust moet zijn van zijn grenzen en mogelijkheden. Deze verplichting betekent dus niet dat een dermatoloog of psychiater reanimatiehandelingen moet uitvoeren die hij niet meer beheerst. Van hem wordt verwacht dat hij de situatie beoordeelt, de hulp biedt die hij kan bieden en samenwerkt met de hulpdiensten of het boordpersoneel.

Tussen plicht en terughoudendheid
De terughoudendheid van artsen is niet nieuw. In 2015 werd deze kwestie onderzocht in een medisch proefschrift dat door een huisarts aan de Universiteit van La Réunion werd geschreven. Van de 97 ondervraagde artsen gaf bijna een op de vijf (19,6%) aan bereid te zijn om niet te reageren op een oproep aan boord van een vliegtuig. De belangrijkste genoemde belemmeringen waren de angst om aansprakelijk te worden gesteld, de stress als gevolg van een ongewone omgeving, de angst om een ernstige aandoening te miskennen, het alleen moeten nemen van beslissingen, de moeilijkheden bij de samenwerking met de medische telehulp en onvoldoende kennis van het juridische kader dat van toepassing is op interventies tijdens de vlucht.

Deze zorgen spelen ook vandaag de dag nog steeds een grote rol. Op professionele forums en sociale media vertellen veel artsen dat ze eerst hopen dat een spoedeisendehulparts of een anesthesist zich meldt, voordat ze beseffen dat ze soms de enige arts aan boord zijn. Anderen geven toe dat ze banger zijn voor de medisch-juridische gevolgen van een fout dan voor de noodsituatie zelf.

Ook de kwestie van alcohol komt regelmatig ter sprake. Sommige artsen geven aan dat ze hebben afgezien van een ingreep nadat ze tijdens een vlucht meerdere glazen hadden gedronken. Prof. Melot nuanceert dit standpunt echter. "Een arts die ter plaatse is bij een incident kan in principe spontaan ingrijpen, zelfs als hij alcohol heeft gedronken, op voorwaarde dat zijn vermogens niet zijn aangetast." Daarentegen: "als hij zich in een toestand bevindt waarin zijn ingrijpen ongepast of riskant zou kunnen zijn, moet hij blijk geven van gezond verstand en zich beperken tot het organiseren van de hulpverlening zonder actief deel te nemen aan de zorg."

De gezagvoerder heeft het laatste woord
In een vliegtuig beslist de arts niet alleen over een eventuele omleiding. Zijn rol bestaat erin de patiënt te onderzoeken, de bemanning te adviseren en, indien nodig, overleg te plegen met de dienstdoende arts op de grond, waarop veel luchtvaartmaatschappijen een beroep doen. De uiteindelijke beslissing ligt bij de gezagvoerder.

Het voorval in november 2024 met de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen – zelf opgeleid als arts – die tijdens een vlucht van Zürich naar Brussel hulp kwam bieden aan een passagier, herinnerde ons eraan dat deze situatie elke arts kan overkomen, of het nu gaat om een huisarts, een specialist… of een politicus.

De vicevoorzitter van de Orde beveelt de arts tevens aan om, voor zover mogelijk, de omstandigheden van zijn of haar optreden te documenteren, met name in geval van een incident of een latere klacht.