Minder Belgen starten met antidepressiva, maar wie ermee begint, blijft ze langer nemen. Dat blijkt uit recent CM-onderzoek. Volgens de Belgische Federatie voor Ambulante Psychiatrie (BFAP) zegt dat minder over voorschrijfgedrag dan over wat nadien ontbreekt: voldoende toegankelijke en betaalbare tweedelijnszorg om behandelingen bij te sturen en medicatie veilig af te bouwen. Een onmiddellijke versterking van de ambulante tweedelijnszorg is nodig, luidt het, omdat uitstel van structurele maatregelen het risico op een implosie vergroot. 

“De huisarts doet wat hij moet doen. Hij ziet een patiënt met klachten en start vaak een SSRI, met een responsgraad rond 60%. Dat is een logische eerste stap. Maar daarna begint het moeilijkere traject: onvoldoende effect, herval, comorbiditeit of de nood aan afbouw. Daar botst het systeem op zijn grenzen,” zegt dr. Thomas Van der Poorten (BFAP).

Doorstroming naar de tweede lijn stokt
Ongeveer 80% van de antidepressiva wordt voorgeschreven in de eerste lijn. Dat is geen probleem zolang patiënten tijdig kunnen doorstromen naar gespecialiseerde zorg wanneer dat nodig is. In de praktijk wordt die doorstroming steeds moeilijker. “Voor alle complexe problematieken zijn we volledig gesatureerd. Er is gewoon geen plaats,” benadrukt hij. “Maar 5% van de ambulante psychiaters heeft nog capaciteit, en een deel heeft de deuren al gesloten.”

Van der Poorten werkt in een groepspraktijk met vestigingen in Schaarbeek en Elsene. Ook daar is de druk voelbaar. “Tot november 2025 waren we met drie psychiaters. Eén is vertrokken naar een andere sector, de andere naar een ziekenhuis. Het is heel pijnlijk.” Voor patiënten vertaalt zich dat in lange wachttijden of afhaken. “We krijgen vaak wanhopige mails van mensen die geen psychiater vinden en het gewoon opgeven. Het wordt onmenselijk.”

Vooral bij complexe problematiek, zoals combinaties van trauma, persoonlijkheidsstoornissen of ADHD, schiet het huidige aanbod tekort. Buiten de verzadigde CGG’s is er vaak geen toegankelijk kader. Wie daar niet terechtkan, moet uitwijken naar private zorg, met kosten die kunnen oplopen tot duizenden euro’s per jaar.

Complexe zorg en afbouw vragen meer dan eerste lijn
De sterke beleidsfocus op eerstelijnspsychologische zorg volstaat volgens de ambulante psychiaters niet. “We horen dat daar sterk op wordt ingezet,” zegt Van der Poorten. “Maar mensen met complexe klachten verdienen beter.”

Kortdurende trajecten kunnen waardevol zijn, maar vervangen geen intensieve en langdurige behandeling. Wanneer ze toch als alternatief worden ingezet, leidt dat vaak tot uitstel en verergering van klachten. Dat geldt ook voor de afbouw van antidepressiva. De langere gebruiksduur die in de CM-cijfers zichtbaar wordt, is volgens BFAP geen toeval. Stoppen zonder begeleiding is moeilijk en vaak niet haalbaar.

Internationale voorbeelden tonen dat het anders kan. In Nederland werken afbouwpoliklinieken multidisciplinair, met psychiaters, verpleegkundigen en psychologen die samen het traject begeleiden. In België blijft dat soort gestructureerde aanpak grotendeels afwezig.

Daarom pleit BFAP voor een geïntegreerd stepped-care model met duidelijke rollen voor eerste, tweede en derde lijn. Laagdrempelig waar het kan, gespecialiseerd waar het moet, en met echte doorstroming tussen niveaus. Ook educatie in de eerste lijn kan daarbij helpen. Gerichte ondersteuning door psychiaters verbetert de kwaliteit van doorverwijzing en het gebruik van medicatie.

Tijd, middelen en beleid lopen achter
Volgens de federatie botst kwaliteitsvolle zorg ook op beperkingen in de financiering en organisatie. “Er wordt gesproken over herwaardering, maar in de praktijk zien we een verkorting van de consultatieduur,” aldus Van der Poorten.

Nochtans vragen psychiatrische consultaties en psychotherapie tijd, vaak 45 tot 50 minuten. BFAP benadrukt dat het behoud van de 3-RVU-consultatie essentieel is. Kortere consultaties maken het moeilijker om complexe problematiek goed op te volgen en verhogen het risico op escalatie.

Daarnaast wijst hij op een opvallend gebrek aan overleg. “Tot op heden is er geen overleg geweest tussen het kabinet Vandenbroucke en de extramurale psychiaters, CCG’s en SSM’s, noch met de FOD Volksgezondheid.” Volgens hem bemoeilijkt dat de uitwerking van maatregelen die aansluiten bij de realiteit op het terrein.

België behoort volgens BFAP tot de zwakkere Europese performers op het vlak van ambulante geestelijke gezondheidszorg. Dat is volgens hen geen toeval, maar het gevolg van een jarenlang gebrek aan structurele aandacht voor de tweede lijn. “We merken dat onze situatie in het publieke debat nauwelijks aan bod komt,” stelt Van der Poorten vast. “Er wordt gesproken over hervormingen tegen 2029, maar tegen dan riskeren we een collaps van de ambulante psychiatrie.”

Investeren rendeert, uitstel kost
De gevolgen van onderbehandeling reiken verder dan de zorgsector. Volgens Europese cijfers gaat ongeveer 4% van het BBP verloren door absenteïsme en presenteïsme als gevolg van mentale gezondheidsproblemen. “Die impact is massief,” zegt Van der Poorten. “Mensen met angst of depressie die blijven werken zonder behandeling functioneren minder goed en maken meer fouten. Als je investeert in goede zorg, worden mensen productiever. Dat komt iedereen ten goede.”

Hij plaatst ook vraagtekens bij beleidskeuzes die sterk inzetten op werkhervatting zonder voldoende aandacht voor behandeling. Zonder adequate zorg blijven veel patiënten vastlopen. De boodschap van de ambulante psychiaters is dan ook duidelijk: “Versterk de tweedelijnszorg nu, en niet in 2029-2030. Maak psychotherapie toegankelijker en zorg voor een werkbaar kader voor ambulante psychiatrie.”

“De weinige psychiaters die nog ambulant werken, zijn compleet overbevraagd,” aldus Van der Poorten. “Dat is een negatieve spiraal die doorbroken moet worden.” Minder antidepressiva starten kan een goede evolutie zijn. Maar zonder sterke tweede lijn blijft het traject onvolledig en dreigt het systeem verder vast te lopen.

Thomas Van der Poorten is een van de deelnemers aan het congres Fabric of Society over ‘health in all policies’ op 24 en 25 april in Antwerp Expo. Hij spreekt er over de rol van ambulante geestelijke gezondheidszorg in een veerkrachtige samenleving. Meer info via www.fabricofsociety.be